Mara Arbarei: fenìcius, cartaginesus e romanus

Mara Arbarei: fenìcius, cartaginesus e romanus.

De sa preistoria a sa stòria.

Is mercantis fenìcius, ca ndi beniant de is terras de anca est imoi su Lìbanu, ant incarrerau a trastigiai sa Sardìnnia giai siguramenti a s’inghitzu de su primu millènniu a.C., ma sa presèntzia insoru est testimongiada beni incarrerendu de su de VIII sèculus a.C. candu nd’ant pesau is primas colònias.

Is fenìcius nd’ant pesau colònias acanta a is costas, potendindi sa scritura ca is sardus giai siguramenti no cannosciant ancoras, ma no funt brintaus aintru a s’ìsula, duncas no ant lassau testimongiads in sa bidda de Mara Arbarei.

Candu Roma fut ancoras una biddixedda, sa potèntzia fenìcia nd’est calada po mori de Alessandru de Macedònia, insandus unus cantu de fenìcius nd’ant pesau una grandu colònia in Cartàgini, in Tunisia.

Su poderi cartaginesu.

Sa poderi cartaginesu in Sardìnnia est durau 300 annus e Mara Arbarei puru est stètia colonizada: ddu testimòngiant is munedas cartaginesas, cun sa conca de Tanit e su cuaddeddu afigurau, ca funt stètias agatadas in una poriga de zonas. Is cartaginesus acostumànt a ponni is munedas me is manus de is mortus e duncas medas funt stètias agatadas in sa necropolis. “L’Unione Sarda” de su 23/9/1984 scrit sa sceda ca “in Mara Arbarei, candu megànt a fai is traballus po ponni is tubus de sa bassa in bia Vittorio Emanuele, nd’est bessida a pillu una necropoli pùnicu-romana. Funt stètias agatadas tres tumbas sforrogonadas in unu bangu de arroca arenarxa. Is testimongiadas ca nd’ant boddiu funt una trentena: strexus pintaus a fàscias arrùbias, urnas po su cinisu de is mortus, lagrimadroxus e munedas pùnicas cun scritas. Is tumbas funt de cussas a aposentu e sa bòvida est coberta cun lastras de pedra. Aintru is tumbas funt pintadas de arrùbiu cun stilis geomètricus e un’arretàngulu de anca movint unus cantu de arrajus”.

Sempri in sa pròpria bia, candu megànt a sforrogonai po fai is fundamentas de sa domu po is bècius funt bessidas a pillu atras tumbas pùnica-romanas. Sa asubaintendèntzia a is arrichesas culturalis at fatu firmai is traballus. Sa domu de is bècius dd’ant a fai in un’atru logu, in custa manera funt incarreraus is sforrogus archiològicus.

Su poderi romanu.

Sa conchista romana de sa Sardìnnia est acuntèssia intra sa primu e sa segunda gherra pùnica, po mori de Manlio Torquato. Sa genti, siat sardus e siat pùnicus, at circau cun totu is fortzas de apoderai; sceti in su 215 a.C. is romanus nci dd’ant fata a binci in sa batalla de Cornus, una citadi sardu-pùnica posta anca est oi Santa Caterina de Pittinuri. Una batalla a campu abertu intra is Sardu, alleaus cun is Cartaginesus, e is romanus. In custa batalla a pigau parti Amsìcora puru, ma candu iat scìpiu ca a Hostio (o Josto), fillu suu, dd’iant mortu e is Sardus no nci dd’iant fata a apoderai, s’est bòciu de manu sua.

Sa bidda de Mara Arbarei po dd’arregordai at postu su nòmini suu a una bia: bia Amsìcora, in su bixinau “Su jau de s’abandou”.

Po unu mari mannu ‘e tempus is usus e is costumàntzias pùnicas funt abarradas; ago’ perou sa lìngua latina nd’at scancellau sa de is pùnicus e is costumàntzias romanas ant fatu scaresci is de is pùnicus.

Duncas sa curtura romana at pigau su logu de is atras chi nci fuànt giai in su territòriu, cumenti a is de Atzei, Tumboi, Santa Maria, Nureci, Sant’Antiogu e atras puru. In custu logus ddoi funt ancoras is arrogheddus de ceràmica e de imbridi de su perìudu romanu.

In sa zona de Is Bàngius, a sud-est, ddoi funt is arrestus de un’insediamentu mannu. Su topònimu si narat ca giai siguramenti ddoi fuànt fàbricus termalis romanus.

Fintzas a is annus ’60 si biriant ancoras is arrestus de is murus fatus cun sa putzolana. Apustis su stragu mannu chi est acuntèssiu me is annus ’70, cumenti a is araduras ca segànt totu o is tumbarolus ca ndi pinnigànt su chi abarràt, si bint sceti is arrogheddeddus de strexus amuntonaus me is murus de pedra.

In sa bidda de Mara Arbarei contant ca innantis is giorrunaderis, candu megànt a fai is foradas po prantai is muntzionis in una bìngia, agatànt unu niaxi de tumbas prenas de brucuitus o atrus strexus e ca si ddus poniant me is bèrtuas po nci ddus portai a is fillixeddus insorus po giogai. Custus arrepertus stòricus a sa fini dd’acabànt chi si segànt, chena sci’ de fai unu sgarru a sa Stòria e is fillus nostus ca no ant a podi gosai de una parti de sa cannoscèntzia de sa stòria de su territòriu insoru.

No sceti su topònimu Is Bàngius, ma su nòmini chi teniat innantis sa cresiedda ‘e sartu de Santu Maria puru, ca Angius pigàt a arremoni narendiddi “Santa Maria de is acquas”, si fait pentzai ca in su perìudu de is romanus ddoi fut unu cultu de s’àcua.

In sa zona de Sant’Antiogu funt stètius agataus arrogheddeddus de arrebussu; Lilliu puru iat inditau custa zona cumenti a unu logu chi is romanus trastigiànt. Acanta ddoi funt is arrestus de sa cresiedda omònima puru. In sa zona Su Boscu puru, a nord-est, ddoi fut un’insediamentu romanu; de su topònimu cumprendeus puru ca in su logu ddoi fut unu buscu. Me is orus de su frùmini su cràchili mediterràneu ddoi crescit ancoras, ma me is tempus passaus fut prenu e ddoi fut unu insediamentu puru. Si ddoi bint arrogheddeddus de strexus romanus e medievalis. In sa bidda contant ca in cussu logu ddoi fut una còncia ‘e peddis. Custa zona fut prena de animalis, oi chi si bit unu mraxani est giai tropu.

Albertina Piras – Antonio Sanna, Villamar – Fede, arte, storia e tradizioni popolari, 1994, pp. 97-102.