Su poderi bizantinu in Mara Arbarei.

Su poderi bizantinu in Mara Arbarei.

In su 533/534, apustis ai bintu a is vàndalus, is bizantinus si ponint meri de sa Sardìnnia. S’imperadori Giustiniano at postu in Sardìnnia unu Judex po s’aministradura tzivili e unu Dux po cumandai is militaris. In prus in custu perìudu nci ant mandau, po afortiai su creu cristianu, unus cantu de cambaradas de paras orientalis, e impari a issus ndi funt lòmpius cultus e ritus de su cristianèsimu bizantinu.

In Mara Arbarei ddoi at una stàtua de linna incespiada de sa Vìrgini d’Itria. Custa stàtua a sa moda baroca est una faina de grandu balori, po malasorti no si cannoscit ni su maistu chi dd’at fata e ni sa data. Su cultu de sa santa est incarrerau venerendu una pintada de Santu Luca Evangelista, ca pintàt sa figura bera de sa Vìrgini Maria, cumenti si testimòngiat su scritu antigu: “Imago Beatae Mariae quae habeat in brachio infantem Jesum quam dipinxerat in tabula Santus Lucas ut dicitur cum ad huc viverat Maria”. Est a nai: “Sa figura de sa Biada Vìrgini Maria ca apoderàt Gesu’ Bambinu in bratzus, una pintada ca Santu Luca at fatu in d’una tàula, pròpriu cumenti si fadiat in su tempus chi Maria fut bia”.

Sa Crèsia si fait sci’ ca custa pintada est unu donu ca papa Silvestru at fatu a Costantinu; s’imperadori dd’at posta in sa capella imperiali in Bisàntziu (apustis Costantinòpoli) po dda fai venerai a sa genti.

Apustis chi is Turcus ant conchistau Costantinòpoli e cun sa persecutzioni de is cristianus, sa pintada est stètia venerada a cua e ago’ est sparèssia, e no si scit innoi. Is contus de sa genti narant ca sa Vìrgini est cumpata a unu cristianu po ddi pedi’ de ponni in logu siguru sa pintada: de nci dda stichi’ in d’una càscia e de dda lassai a is àcuas de su mari. Is contus agiogràficus aciungint ca sa càscia in mari at fatu tretu meda fintzas a lompi a Itri, in Itàlia, e de innoi su cultu suu s’est spaniau in totu sa zona de su Mediterràneu.

In sa simana de sa dominadura bizantina in Sardìnnia funt stètius pesaus unus cantu fàbricus in onori de santus aregus, cumenti a Santu ‘Asili, Sant’Agata, Santa Bràbara, Santa Cecìlia, Sant’Aleni, Santu Giorxi, Santu Miali. Una de is prus crèsias antigas est sa de Santu Sadurru, pesada in su de VI sèculus a sa moda bizantina.

Me is tempus passaus sa devotzioni po Santu Sadurru fut manna. In su Mediuevu a su mesi de donniasanti ddi narànt su mes’e Santu Sadurru. Innantis sa festa de su santu si fadiat in donniasanti po arregordai su martìriu, e no su 30 de su mesi de ladàmini cumenti faint imoi.

In Mara Arbarei a Santu Sadurru dd’ant dedicau una crèsia, ma a dii de oi est in onori de Santa Antòcia (Antioga) e ddoi cèlebrant sa festa de Nosta Sennora de s’Arrosàriu. Su nòmini Antòcia puru si dd’ant lassau is bizantinus. Antòcia ndi benit de “Antiochia”, unu nòmini de unus cantus citadis antigas; sa chi est collegada a su cristianèsimu fut in Sìria, arruta me is manus de is arabus ma is bizantinus dd’ant cochistada torra.

Sa curtura de is bizantinus si bit me is fueddus sardus puru, a esempru su mesi de cabudanni, ca ddi nant diaici poita is bizantinus fadiant incarrerai s’annu in custu mesi.

In su de IX e su de X sèculus funt incarreradas is bardanas moriscas in Sardìnnia e s’acàpiu cun Bisàntziu est incumentzau a si spaciai. F. Alziator in su libru La città del sole, pigat a arremoni unu dìciu: “babu a lompi a s’eca e a nci ddu papai is morus”, est a nai: “babu lòmpiu a s’eca e is morus ant acutu a si ddu papai”. Is corsàrius arabus candu fadiant is curreras in Sardìnnia nci arrennesciant a ndi pinnigai òminis e fèminas, po nci ddus portai in Africa e ddus bendi in su mercau.

“Ohi su moru! Ohi su moru!”, diaici incarrerant unus cantu de mutetus sardus. Po sèculus medas fut sa manera de tzerriai agitòriu de sa genti timorosa, chi biviat me is costas, candu biriat is navis moriscas acostendusì a s’ìsula.

Albertina Piras – Antonio Sanna, Villamar – Fede, arte, storia e tradizioni popolari, 1994, pp. 104-106.