Sa stòria de Lunamatrona.

Sa stòria de Lunamatrona.

Sa bidda est posta in una costera, conca a s'obrescidroxu, in su pranu de sa Marmidda intra su frùmini Flùmini Mannu, is giaras de Siddi e de Gèsturu e is cùcurus de sa Trexenta. Sa primu cosa chi si bit de sa bidda funt is terras prenas a lori e sa crèsia parrochiali de Santu 'Iuanni Batista.

Is domus funt postas totus in lotu cun is murus artus ca ddas inserrant; po nc'intrai tenint unu portali, giai sempri cun un'arcu ogivali.

In su territòriu nci funt una poriga de logus prenus de pedra 'e tronu (ossidiana), giai siguramenti anca is prenuraxesus ndi bogant custu materiali. S'òmini at trastigiau custu logu apustis puru, cumenti si testimòngiant una poriga de arruinalis de nuraxis; me is tempus de is romanus puru s'òmini nci biviat, difatis a fùrriu a fùrriu de sa bidda funt bessidas a pillu unus cantu de tumbas a lastroni, aintru ddoi fuànt testus e làntias de s'època imperiali, impari a ceràmicas e a arrogus de tistivillu.

In su medioevu sa bidda fadiat parti de su giudicau de Arborea e de sa curadoria de sa Marmidda.

In su 1798, in su perìudu sabaudu, nc'est passada a sa famìllia de is Ossorio de La Cueva, abarrendinci fintzas a su 1839 candu su feudalèsimu est spaciau

Archiologia.

Sa cantidadi manna de utènsilis de pedra 'e tronu chi funt stètius agataus, si faint sciri in manera crara ca innoi nci fut un'insediamentu piticu de s'era prenuraxesa.

In sa zona de Nixias in sa tumba de is gigantis Su Cuaddu, siat in s'aposentu sepolcrali e siat in sa parti de s'esedra (unu spàtziu abertu a forma de mesu circu), ant agatau materialis de ceràmica e de brunzu.

Custus arrepertus archiològicus funt de sa pròpriu calidadi de is chi ant agatau acanta a su nuraxi Trobas, atesu 270 metrus a sud-ovest e postu in unu pranixeddu a parti esta de sa bia preistòrica chi nci portat a Biddanoa 'e Forru.

Su nuraxi Trobas est de interessu mannu, no sceti po sa variedadi e sa cantidadi manna de su materiali chi portàt, ma po sa planimetria puru, poita po is tempus suus est cumplessu meda: portat un'aposentu bàsciu mannu meda cun su diàmetru de foras de 14,5 metrus e su de aintru de 6,5 metrus; portat puru cuatru aposentu atacaus, giai siguramenti fabricaus tempus avatu. In unu de custus aposentus ant agatau unu putzu e acanta cosa sua una poriga de testixeddus piticaddeddus, sìmbilis a is chi ant agatau in su nuraxi Sianeddu in su territòriu de Cabras.

Sa tumba de Nixias ca, cun sa losa monumentali cosa sua dòminat ancora sa cea posta intru is cùcurus de Biddanoa 'e Forru e sa giara de Siddi, is duus protunuraxis e is ses pedrafitas si faint cumprendi cumenti si siat amanniau abellu abellu su nuraxi: incarrerendu de una pinneta tunda fintzas a bessiri una fortilesa.

In sa manera chi funt postus is nuraxis de Lunamatrona e is de is biddas de acanta podeus biri su logu anca nci fut unu rennu piticaddeddu cun una strutura sotziali geràrchica e una comunidadi tribali de gherradoris fortis. Is gherradoris depiant amparai is terras fértilis chi nci fuànt acanta.

Birendidda in custa manera si cumprendit puru su nùmeru mannu de is siendas agrìculas chi nci funt in totu sa Marmidda a is tempus de is pùnicu e de is romanus: est sa prova de sa vocatzioni po sa laurera de custa terra; difatis is dentis de pedra de tronu, bessius a pillu a cantidadi manna acanta de su nuraxi Trobas, serbiant po is fracixeddas antigas de is primus messajus.

Arti.

A sa crèsia de Santu Ianni Batista, diaderus manna arrespetu a sa bidda, ndi dd'ant pesada in su de XVI sèculus in sa pròpriu zona de una cresiedda antiga ca fiat unu centru de spiritualidadi benedetina in su 1082. Mancai siat stètia aconciada in su de XVIII e in su de XIX sèculus funt abarraus is sinnus de sa strutura antiga in sa faciada e in su campanili; a custu dd'ant aciuntu unu popolinu piticaddeddu.

In sa primu capella, a manu dereta, ddoi est su arretablu de Santa Maria, portau de una crèsia omònima de Lunamatrona etotu.

S'arretablu portat duus trìticus cun Nosta Sennora e Gesubambinu postus intra Santu Ianni e s'arcàngiulu Miali, e asuba s'Annuntziatzioni cun su Cravamentu e is personàgius a peparti.

In su scambellu [predella] ananti a s'artari, ddoi funt cincu partis cun Gesugristu arresuscitau in mesu e a peparti duus santus po dònnia parti.