Mara Arbarei: sa crèsia de Antòcia.

Mara Arbarei: sa crèsia de Antòcia.

De sa crèsia de Antòcia no funt abarraus is arrastus de sa prima strutura. De is scedas chi si funt tramandadas, parrit chi custa crèsia siat stètia prima de is giugis e ago’ de is contis.

Mara Arbarei marcàt sa làcana a sud-est de su giudicau de Arborea e est stètia sa sedi bècia de is giugis etotu, anca fuànt meris de un’ortu e de una domu anca nci passant unu tretu mannu de s’annu (Archìviu feudali, cart. 79).

Candu Marianu IV fut su giugi de Arborea, Mara Arbarei bessiat sa biddamanna de sa Curadoria de sa Marmidda e fut sempri prus in d’unu logu beni asestau: in sa làcana de su giudicau. Est pròpriu in Villa de Mahara chi ant fatu, su 12 de gennarxu de su 1388, s’assembrea de totu is biddas de sa curadoria de sa Marmidda, po pigai parti a s’ingestu uficiali de paxi tra s’urrei Don Giovanni I de Aragona e Eleonora de Arborea, sa giugi de su giudicau. Sa giura est stètia fata “ante ecclesiam Sancti Saturnini una cum moltitudine hominum”. In su verbali de custu atòbiu stòricu, sa crèsia de Santu Sadurru est pigau a arremoni tres bortas e is stùdius stòricus ant averiguau ca sa crèsia de Santu Sadurru e sa de Antòcia est sa pròpria (“Arch. Aymerich, busta 8 cart. 1185 – Mara Arbarey 28 novembre 1687 – Inventario delle reliquie trovate nella chiesa di S. Saturnino”). Su stòricu sardu Tola at torrau a scrii su verbali in su libru suu “Codice diplomatico della Sardegna”, vol. 1, pag. 843. A cabu de s’assembrea ddoi fut “Augustinus Ferrali habitator Ville de Mahara sindicus actor et procurator universitatis contratae Marmilla”. Teniat su poderi de is cosas chi nci fuànt scritas, una podestadi paris a sa de is sìndigus e a sa de is procuradoris de Aristanis…apustis sighint una centena de nòminis de meris ‘e domu de sa biddixedda.

De interessu est sa lista de is biddas chi ant pigau parti e de is giuraus majoris insoru chi ddas ant arrapresentadas: Villa de Mahara, Villa Noa de Forru, Ville de Ciçalmo, Villa de Luna Madrona, Ville de Silli, Ville de Pauli, Ville de Ses Plasses, Ville de Tuyli, Ville de Barumini, Ville de Turri, Ville de Ducara-Manna, Ville de Baradili, Ville de Cilicia, Ville de Gestori, Ville de Sini, Ville de Jenuri, Ville de Bareça, Ville d’Acéne.

Apustis sa bidda de Mahara est stètia donada, cumenti eus a bi’ prus ainnantis, in fèudu “retto”, cumenti s’acostumàt a fai in s’Itàlia, a su giugi de Arborea, impari a s’ortu e a sa domu ca teniant in cussa bidda (Arch. Feud. Cart. 79). Sa domu de is giugis, ca ddi narànt Palàtziu de Mariano IV e ca est stètia sciusciada in su 1957 apustis chi nd’ant pesau sa scola elementari, parrit chi fessit collegada a sa crèsia de Antòcia cun d’unu ponti. Fintzas a is annus ’50 si biriant ancoras, a parti dereta de su presoni bèciu, is arrestus de is murus de su ponti. Cumenti eus giai biu is giugis fuànt meris de crèsias puru, podit essi puru ca sa de Antòcia fessit sa capella de famìllia.

Sighendu cun su stùdiu stòricu, beneus a connosci ca me is ritus de investidura su feudatàriu bessiat meri de sa crèsia de Antòcia, sighendu sa pròpria tzirimònia de candu bessiat meri de sa domu de corte, est a nai ca s’incarrigau de s’urrei, o chini po issu, ca acumpangiàt su chi depiat essi investiu, lòmpiu a s’intrada principali po tres bortas de sighiu aberriat e serràt s’enna. Si fadiat sa pròpria tzirimònia candu acumpangiànt su feudatàriu in su fàbricu ca serbiat po sa cùria baronali, ca boliat nai ca de imoi teniat is deretus giurisditzionalis; candu invècias dd’acumpangiànt in su presoni baronali boliat nai ca incarreràt a tenni sa giurisditzioni criminali puru.

A dii de oi in sa crèsia de Antòcia faint is festas de Nosta Sennora de s’Arrosàriu e anca ddoi est sa sedi de sa cunfraria sua, ma innantis fut in sa capella omònima ca est stètia sciusciada po fai su cìnima, e ca imoi est su saloni parrochiali. Dònnia annu is cunfraras eligint su priori insoru ca sighit sa crèsia e sciopera sa priorissa. Sa priorissa sighit is arredus e is bistimentas sacras e aprontat sa crèsia po is festas chi ddi tocant, ma in custas cosas dd’agiudant is cumpàngias ca si scioberat issa etotu innantis de incumentzai custu incàrrigu.

Apustis is ùrtimus acòncius chi ant fatu in su 1920, mancu prus, sa crèsia tenit unu campanili a vela e duas campanas ca ddas ant acabadas de ponni candu ddoi fut su priori Luisicu Marongiu. A s’enna centrali, conca a sud-ovest, s’arribat fadendu is caleras tundas; a s’enna de parti dereta, invècias, po mesu de scaleris e una lolla pitichedda. Aintru ddoi est sa navada cun is arcus cobertus in linna asuba is trajas ca funt arrimadas me is basis de linna ca tenint figuras scurpidas. Sa barandìllia scrobat su presbitèriu, asuba a s’artari est arrimada sa bella stàtua de Nosta Sennora de s’Arrosàriu; in artu, a manu manca, ddoi est sa trona. A peparti ddoi funt duas capellas, e in d’una ddoi est s’arretàulu de su ‘500 de Nosta Sennora de s’Arrosàriu, cun s’Eternu e atras figuras cun d’una bella stàtua in su nìciu.